27 listopada 2025

Nasza Historia - odcinek 8: Fort IV w Janówku

Fort IV w Janówku, wchodzący w skład wewnętrznego pierścienia twierdzy Modlin, wybudowano w latach 1883-1888 bezpośrednio w sąsiedztwie linii Kolei Nadwiślańskiej.

Podstawą jego konstrukcji był wzorcowy fort wz. 1879. Ceglano-ziemna konstrukcja posiadała narys lunety (kształt zbliżony do tapezu), a jej wymiary wynosiły ok. 430 metrów szerokości i 200 metrów głębokości. Pierwotnie fort posiadał dwa wały ziemne – dla piechoty i dla artylerii, na których rozmieszczono stanowiska ogniowe umożliwiające ostrzał przedpola. Do bezpośredniej obrony służyła fosa zabezpieczona przeciwskarpą oraz kaponiery, z których można było prowadzić ogień w przypadku wdarcia się przeciwnika w obręb fortyfikacji.

W momencie budowy fortu doszło do przełomu technologicznego w artylerii – na skutek wynalezienia nowoczesnych prochów bezdymnych oraz kruszących materiałów wybuchowych jeszcze przed dokończeniem prac budowlanych cała konstrukcja okazała się przestarzała i całkowicie nieodporna na ostrzał. Z tego też względu w latach 1889-1900 przeprowadzono głęboką modernizację budowli, polegającą na wzmocnieniu stropów i przesypaniu wałów ziemnych.

 W związku z rozpoczęciem przed I Wojną Światową budowy nowej grupy fortecznej Janówek (zewnętrzny pierścień fortów) Fort IV, który znalazł się na zapleczu nowych umocnień – z tego też względu zrezygnowano z jego gruntownej przebudowy. Podczas I Wojny Światowej grupa forteczna Janówek znalazła się na linii frontu. W sierpniu 1915 r. atakowała ja 169 brygada Landwery.

W przeddzień kapitulacji twierdzy Rosjanie wysadzili większość umocnień. Fort IV jako jeden z nielicznych uniknął poważnych zniszczeń. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Fort IV został przejęty przez Wojsko Polskie. We wrześniu 1939 r. stanowił ważny punkt oporu. Po zakończeniu II Wojny Światowej Fort IV, który uniknął zniszczeń, został ponownie przejęty przez wojsko.

W 1955 r. dokonano niewielkiej przebudowy, celem której było przystosowanie go do potrzeb magazynowych. W 1995 r. Fort IV został wyłączony z eksploatacji i przekazany do zasobu Agencji Mienia Wojskowego. Obecnie znajduje się w rękach prywatnych. Fort IV w Janówku jest jednym z najlepiej zachowanych fortów wewnętrznego pierścienia twierdzy Modlin.